Somos partidarios dunha nova erudición que amplíe o concepto de fonte histórica á documentación non estatal, ós restos non escritos de tipo material, oral ou iconográfico, ás non-fontes: silencios, erros e lagoas que o historiador e a historiadora han valorar procurando tamén a obxectividade na pluralidade das fontes.

Unha nova erudición que se apoie con decisión no coñecemento non baseado en fontes que achegue o investigador. A historia faise con ideas, hipóteses, explicacións e interpretacións, que nos axudan ademais a construír/descubrir as fontes.

Unha nova erudición que vaia alén da historiografia renovadora dos anos 60 e 70 incorporando a nova relación coas fontes achegadas pola historia das mulleres, a historia oral, a historia ecolóxica, a historia mundial/global e outras novidades productivas xurdidas ou desenvolvidas nos anos 80 e 90, así coma a “nova historiografía” que está nacendo en Internet e da que formamos parte.

Unha nova erudición que, recoñecendo que o necesario traballo empírico non decide a verdade histórica máis que a través das comunidades de historiadores, desenvolva o debate e o consenso en ámbitos colectivos.

Unha nova erudición, en suma, que nos permita vencer o “xiro positivista” e conservador ó que nos conduciu, recentemente, a crise das grandes escolas historiográficas do pasado século, e que ameaza con devolver a nosa disciplina ó século XIX.

III
Recuperar a innovación     

Urxe un novo paradigma que recobre o prestixio académico e social da innovación nos métodos e dos temas, nas preguntas e nas respostas, en resumo, na orixinalidade das investigacións históricas. Unha nova historiografía que mire cara adiante e que lle devolva ó oficio de historiador o entusiasmo pola renovación e polos compromisos historiográficos.

Agromarán novas liñas de investigación se pensamos coa nosa propia cabeza: considerando que nada histórico é alleo a nós; avanzando mediante a mestizaxe e a converxencia dos métodos e dos xéneros; enchendo os odres vellos con viño novo, desde a biografía ata a microhistoria; prestando atención ás necesidades científicas e culturais, sociais e políticas, dunha sociedade suxeita a unha profunda transformación.

A historiografía do século XXI precisa da ilusión e da realidade de enfoques autenticamente innovadores se non quere quedar convertida, como a muller de Lot, nunha estatua de sal.

IV
Interdisciplina

A nova historiografía que propoñemos ten que acrecentar a interdisciplinariedade da historia, pero de maneira equilibrada: cara dentro da ampla e diversa comunidade de historiadores, reforzando a unidade disciplinar e científica da historia profesional; e cara fóra, extendendo o campo das alianzas máis acá e más alá das ciencias sociais clásicas.

É preciso tender pontes que comuniquen o vasto arquipélago en que se convertíu a nosa disciplina nas últimas décadas. Ó mesmo tempo, a historia ten que intercambiar métodos,  técnicas e enfoques, ademais de coas ciencias sociais, coa literatura e coa filosofía (da historia e da ciencia, sobre todo), polo lado das humanidades, e coas ciencias da natureza, polo lado das ciencias. Sen esquecer as disciplinas emerxentes que tratan das novas tecnoloxías e do seu impacto transformador na sociedade, a cultura, a política e a comunicación.

Aprendendo de experiencias pasadas, tres son os camiños que hai que eludir, na nosa opinión, para que a interdisciplinariedade enriqueza á historia: 1) perseguir unha imposible “ciencia social unificada” arrededor de calquera outra disciplina, sen menoscabo do máximo desenvolvemento interdisciplinar tanto individual como colectivo; 2) facer do diálogo historia-ciencias sociais a receita máxica da “crise da historia”, que nós entendemos como cambio de paradigmas; 3) diluír a historia en tal ou cal disciplina exitosa, como propoñen hoxe en día os narrativistas extremos en relación coa literatura.

V
Contra a fragmentación

O fracaso da “historia total” dos anos 60 e 70 abríu a vía a unha fulgurante fragmentación de temas, métodos e escolas, acompañada de crecemento e caos epistemolóxico, que pareceu deterse nos anos 90 e resulta cada vez más anacrónica no mundo que vén, baseado na interrelación e a comunicación global.

A nosa alternativa é avanzar, na práctica historiográfica, novas formas de globalidade que fagan converxer a investigación histórica atravesando espacios, xéneros e niveis de análise.

Para facer posible unha historia a secas, integral, hai que experimentar, pois, iniciativas de investigación que adopten o global coma punto de partida, e non coma “horizonte utópico”: liñas mixtas de estudio en canto a fontes e temas, métodos e especialidades; incorporación á historia xeral dos paradigmas especializados máis innovadores; combinar enfoques cualitativos e cuantitativos; artellar temporalidades (que engloben presente e futuro) e escalas diversas; pescudar a globalidade a través de conceptos e métodos, aínda potencialmente achegadores, coma mentalidade e civilización, sociedade, rede e cambio social, narración e comparación, e crear outros novos; esculcar na historia mundial coma nunha nova fronte da historia global; servirse das novas tecnoloxías para traballar á vez con escritos, voces e imaxes, xuntando investigación e divulgación; impulsar a reflexión e o debate, a metodoloxía e a historiografía, como terreo común a tódalas especialidades históricas e punto de contacto con outras disciplinas. 

HISTORIOGRAFÍA

VI
Tarefa historiográfica

Sabendo como sabemos que o suxeito inflúe nos resultados da investigación, plantéxase a necesidade de indagar ó propio historiador en pro da obxectividade histórica. ¿Como? Procurando integrar os individuos en grupos, escolas e tendencias historiográficas, implícitas e explícitas, que condicionan, quéirase ou non, a evolución interna da historia escrita. Estudiando ós historiadores e ás historiadoras polo que fan, non só polo que din; pola súa producción, non só polo seu discurso. Aplicando, con matices, tres conceptos clave da historia da ciencia pospositivista: o ‘paradigma’ coma conxunto de valores compartidos; a “revolución científica” como ruptura e continuidade disciplinar; a ‘comunidade de especialistas’ polo seu poder decisorio, a súa vez condicionada polo entorno social, mental e político. Practicando, en conclusión, unha historiografía inmediata que procure ir por diante dos acontecementos históricos que inciden nos cambios historiográficos que estamos vivindo.

VII
Historiografía global

O esgotamento dos focos nacionais de renovación do século XX deu un paso a unha descentralización historiográfica inédita, impulsada pola globalización da información e o saber académico e superadora do vello eurocentrismo. A iniciativa historiográfica está hoxe máis o alcance de todos. O auxe, por exemplo, dunha historiografía latina crítica e dunha historiografía poscolonial, demóstrano. As comunidades transnacionais de historiadores, organizadas en Internet, xogan a un papel importante na formación de novos consensos en detrimento do anterior sistema de dependencia dunhas historiografías nacionais doutras e de intercambios académicos elitistas, xerárquicos e lentos.

Non entendemos a globalización historiográfica como un proceso uniformador, pensamos e exercemos a historia, e a historia da historia, como docentes e investigadores, en diferentes ámbitos superpostos e interrelacionados: local, rexional, nacional, continental e internacional/global. 

VIII
Autonomía do historiador

Conforme os proxectos colectivos do século XX foron entrando en decadencia, sen ser aínda reemprazados por un novo paradigma común, medrando de maneira esaxerada a influencia do mercado editorial, dos grandes medios de comunicación e das institucións políticas, na escritura da historia, na elección de temas e métodos, na formulación de hipóteses e conclusións, cun sentido cada vez máis evidente de promoción da vella historia dos “grandes homes”.

Recuperar a autonomía crítica dos historiadores e das historiadoras respecto dos poderes establecidos para decidir o cómo, o qué e o por qué da investigación histórica, esíxenos: reconstruír tendencias, asociacións e comunidades que xiren sobre proxectos historiográficos, máis alá das convencionais áreas académicas; utilizar Internet como medio democrático e alternativo de comunicación, publicación e difusión de propostas e investigacións; observar a evolución da historia inmediata, sen caer no presentismo, para captar as necesidades historiográficas, presentes e futuras, da sociedade civil local e global. 

IX
Recoñecer tendencias

A vía máis nociva para impor a propia tendencia historiográfica, normalmente conservadora, é negar que existan ou que deban existir tendencias historiográficas. O imaxinario individualista, os compartimentos académicos e as fronteiras nacionais, ocultan o que temos de común, moitas veces sen sabelo ou sen dicilo: por formación, lecturas, filiacións e actitudes. Somos partidarios e partidarias, en consecuencia, de sacar á luz as tendencias actuantes, máis ou menos latexantes, máis ou menos organizadas, para clarexar posicións, delimitar debates e facilitar consensos. Unha disciplina académica sen tendencias, discusión e autoreflexión, está suxeita a presións extra-académicas, con frecuencia negativas para o seu desenvolvemento. O compromiso historiográfico consciente fainos, polo tanto, libres fronte a terceiros, rompe o illamento persoal, corporativo e local, favorece o recoñecemento público e a utilidade científica e social do noso traballo profesional.

X
Herencia recibida         

 Opoñémonos a facer tabula rasa da historia e da historiografía do século XX. O recente retorno da historia do século XIX fai útil e conveniente rememorar a crítica de que foi obxecto por parte de Annales, o marxismo e o neopositivismo, aínda xusto é recoñecer tamén que dito “gran retorno” pón en evidencia o fracaso parcial da revolución historiográfica do século XX que ditas tendencias protagonizaron. O imprescindible balance, crítico e autocrítico, das vangardas historiográficas non anula, por conseguinte, a súa actualidade como tradicións necesarias para a construcción do novo paradigma. Porque simbolizan o “espírito de escola” e a militancia historiográfica, así como o exemplo dunha historia profesional aberta ó novo e ó compromiso social, trazos primordiais que haberemos recuperar agora noutro contexto académico, social e político, cuns medios de comunicación moi superiores ós existentes nos anos 60 e 70 do xa pasado século. 

XI
Historiografía dixital

As novas tecnoloxías están revolucionando o acceso á bibliografía e ás fontes da historia; rebordando as limitacións do papel para a investigación e a publicación; posibilitando novas comunidades globais de historiadores. Internet é unha poderosa ferramenta contra a fragmentación o saber histórico se se utiliza de acordo coa súa identidade e posibilidades, isto é, coma unha forma interactiva de transmitir información instantánea de maneira horizontal a unha grande parte do mundo.

Segundo o noso criterio, a historiografía dixital debe seguir sendo complementada con libros e demais formas convencionais de investigación, difusión e intercambio académico, e viceversa. Este novo paradigma da comunicación social non vai reemplazar, en consecuencia, as actividades presenciais e as súas institucións seculares, pero formará parte dun xeito crecente da vida académica e social real.

A xeneralización de Internet no mundo universitario, e no conxunto da sociedade, así como a educación informática dos máis mozos irán impondo esta nova historiografía como factor relevante da inacabada transición paradigmática entre o século XX e o século XXI. 

XII
Relevo xeneracional

Na segunda década deste século terá lugar un considerable relevo xeracional no cadro de profesores e investigadores a causa da xubilación dos nacidos logo da II Guerra Mundial. ¿Suporá esta transición demográfica a consolidación dun cambio avanzado de paradigmas?  Non o podemos asegurar.

A xeración do 68 foi máis ben unha excepción. Entre os estudiantes universitarios actuais contemplamos parecida heteroxeneidade historiográfica e ideolóxica ca no resto da academia e da sociedade. Podemos atoparnos con  historiadores e historiadoras vellos que seguen a ser renovadores, e mozos con conceptos decimonónicos do oficio de historiador e da súa relación coa sociedade. A nosa responsabilidade como formadores de estudiantes que serán mañá profesores e investigadores é, a este respecto, capital. Nunca foi tan crucial continuar explicando a historia con enfoques avanzados -tamén pola súa autocrítica- desde o ensino primario e secundario ata os cursos de posgrao. A historia futura estará condicionada pola educación que reciben aquí e agora os historiadores futuros: os nosos alumnos. 

TEORÍA

XIII
Historia pensada

É esencial para o historiador pensar o tema, as fontes e os métodos, as preguntas e as respostas, o interese social e as implicacións teóricas, as conclusións e as consecuencias, dunha investigación.

Somos contrarios a unha “división do traballo” segundo a que a historia provee de datos e outras disciplinas reflexionan sobre eles (ou escriben relatos de ampla difusión). As comunidades de historiadores profesionais teñen que asumir a súa responsabilidade intelectual tratando de completar o ciclo dos estudios históricos, desde o traballo de arquivo ata a valoración e reivindicación do seu impacto nas ciencias sociais e humanas, na sociedade e na política.

A aprendizaxe dos estudiantes universitarios de historia en cuestións de metodoloxía, historiografía, filosofía da historia e outras disciplinas con base teórica, é o camiño para elevar a creatividade futura das investigacións históricas, subliñar o lugar da historia no sistema científico e cultural e fomentar novas e boas vocacións historiográficas.

A nosa meta é que o historiador que reflexione intelectualmente faga traballo empírico, e que o historiador que investiga con datos concretos pense con algunha profundidade sobre o que fai, obviando así a fatal disxuntiva dunha práctica (positivista) sen teoría ou dunha teoría (especulativa) sen práctica. Unha maior unidade da teoría e da práctica fará factible, polo demais, unha maior coherencia dos historiadores e das historiadoras, individual e colectivamente, entre o que se di, historiográficamente, e o que se fai, empiricamente.

XIV
Fins da historia

A aceleración histórica da última década reemplazou o debate sobre a “fin de a historia” polo debate sobre as “fins da historia”.

Asumindo que a historia non ten metas pre-establecidas e que, en 1989, deu comezo unha profunda viraxe histórica, cabe preguntarse, tamén desde a historia académica, a onde nos leva éste, quén o conduce, en favor de qué intereses e cáles son as alternativas.

O futuro está aberto. É responsabilidade dos historiadores e das historiadoras axudar a que os suxeitos da historia constrúan mundos futuros que garantan unha vida libre e pacífica, plena e creativa, ós homes e mulleres de tódalas razas e nacións.

As comunidades de historiadores han contribuír pois a construír unha “nova Ilustración” que, aprendendo dos erros da historia e da filosofía, pense teoricamente sobre o sentido do progreso que hoxe demanda a sociedade, asegurando ás grandes maiorías do Norte e do Sur, o Leste e Oeste, o disfrute humano e ecolóxico dos avances revolucionarios da medicina, a bioloxía, a tecnoloxía e as comunicacións.

SOCIEDADE

XV
Reivindicar a historia

O primeiro compromiso político dos historiadores debería ser reivindicar, ante a sociedade e o poder, a función ética da historia, das humanidades e das ciencias sociais, na educación dos cidadáns e na formación das conciencias comunitarias.

A historia profesional ha de combatir aquelas concepcións provincianas e neoliberais que aínda pretenden confrontar técnica con cultura, economía con sociedade, presente con pasado, pasado con futuro.

Os efectos máis notorios das políticas públicas de desvaloración social da historia son a falta de saídas profesionais, o descenso das vocacións e os obstáculos á continuidade xeracional. As comunidades de historiadores debemos aceptar como propios os problemas laborais dos mozos que estudian e queren ser historiadores, cooperando na busca dunhas solucións que pasan pola revalorización do oficio de historiador e das súas condicións de traballo e de vida, no marco da defensa e desenvolvemento da función pública da educación, a universidade e a investigación.

XVI
Compromiso