UNHA HISTORIA EN POSITIVO

Unha historia en positivo

Carlos Barros

Universidade de Santiago de Compostela

Reseña do libro de Camilo Nogueira, A memoria da nación. O reino de Gallaecia, Vigo, Edicións Xerais, 2001, 322 pp.

Imos comezar polo final: recomendamos altamente a lectura do libro de Camilo Nogueira sobre o reino medieval de Galicia, non soamente ó público nacionalista, senón tamén ós interesados pola historia de Galicia, incluídos os historiadores de oficio. Isto a pesar do estilo denso que adopta o ensaio por momentos (faise más lixeiro nas 100 páxinas finais) por mor da morea de nomes, datas, datos, xenealoxía de reis..., que dificultan o discurso. Isto a pesar das fallas historiográficas que se poidan atopar nesta obriña, por conta do autor ou da historiografía galeguista ou galega no seu conxunto.

O libro de Camilo non pretende ser un traballo de investigación sobre a historia medieval de Galicia, senón unha interpretación política e historiográfica acerca do reino medieval de Galicia, desde o punto de vista nacionalista (p. 17), botando man doutros libros máis que de fontes directas. Enfoque político-historiográfico que ten unha longa tradición no século pasado, desde as Irmandades da Fala ata Xosé Manuel Beiras, pasando por Castelao, tradición de historiografía galeguista que o “O reino de Gallaecia” tenta actualizar, con éxito, na nosa opinión, tanto polo que di como polas portas que abre.

Pola contra a historia académica tende por tradición a primar a investigación sobre a interpretación, fuxindo de calquera lectura política da historia, por moito que sexan lexítimas, necesarias e inevitables, mesmo entre os propios historiadores (que temos a obriga de poñer o rigor por riba da ideoloxía), segundo entendemos os que formamos a rede académica internacional Historia a Debate.

O libro do noso eurodeputado facilita o contacto historia/política, historiografía galega/historiografía galeguista, na procura dun terreo común, e plural, entre universidade e sociedade no eido a historia, desde o momento en que recorre á bibliografía académica recente galega, española e portuguesa, para fundamentar criticamente a súa interpretación historiográfica. Trátase dunha auténtica nova, e hai máis, na historiografía política nacionalista, que ata hai ben pouco acudía para inspirarse ás vellas formulacións galeguistas ignorando os avances historiográficos nos últimos trinta anos nas universidades galegas.

O novo reino de Gallaecia

De resultas do rigor que tamén se quer acadar no ensaio que reseñamos, fican arrumbados boa parte dos mitos medievais que iluminaron a historiografía galeguista desde os tempos de Vicetto: herdanza decimonónica de mártires e desfeitas que foi continuada, e sistematizada, polo nacionalismo no século XX como base dunha acción a contracorrente dirixida, ante todo, a crear conciencia nacional ó redor das nosas lingua e da cultura. O paso, nos últimos anos, do nacionalismo resistencialista á unha posible alternativa democrática de goberno explica, e xustifica, o paso dunha historia de Galicia “en negativo” a unha historia de Galicia “en positivo” onde, sin agachar frustacións e derrotas, se empeze a falar, desde o punto de vista nacionalista, dos logros históricos dos nosos antergos.

Dentro desta historia en positivo que o primeiro tomo de “A memoria da nación” anuncia, o descubrimento na Alta Idade Media dun novo reino de Gallaecia no noroeste peninsular é, sen dúbida, o hachádego máis significativo e polo tanto o máis polémico. O reino de Gallaecia de Camilo, feito de realidades e de interpretacións imaxinativas, supón unha ruptura no seo dunha historiografía nacionalista tradicionalmente atenta ó independentismo -real ou suposto, segundo os casos- do rei García ou daqueles nobres revoltos á monarquía astur-leonesa-castelá que foron quen de construiren a reino de Portugal no século XII ou de protagonizar, antes e despois da escisión da Galicia bracarense, o que se interpretou como rebeldías galegas contra os antecedentes medievais do Estado español, monarquías “alleas” que para Camilo Nogueira constitúen, sen embargo, entre os séculos VIII-XII, un reino imperial de Gallaecia moito máis amplo e poderoso co reino medieval de Galicia/Galiza que anticipa a Galicia actual.

O reino medieval de Galicia abragueu certamente partes occidentais de Asturias e León, onde aínda hoxe se fala o galego: ben se ve a finais do século XV no mapa da revolta irmandiña (que tamén está a espera dunha interpretación nacionalista en positivo) que chega ata o Bierzo e inclue algunha parte de Asturias. Sen embargo, o que Camilo bautiza como reino de Gallaecia -nome da extensa provincia romana que alcanzaba todo o noroeste peninsular- comprende toda Asturias, todo León e partes importantes das dúas Castelas, é dicir, a xurisdicción política da monarquía asturiana, primeiro, e da monarquía leonesa-castelá, despois, das que formaba parte o reino de Galicia con recoñecemento institucional pero sen poder de seu, salvo nalgunha coxuntura fugaz. O argumento da galeguidade deste vasto espacio político está, segundo o noso autor, “na súa orixe e na súa acción e territorio, tamén o foi [galego] en aspectos simbólicos” (p. 185).

Desde logo así foi no tocante a territorio, economía e demografía, antes da inclusión de Castela: Galicia constitueu a parte maior do reino cristián-occidental na península ata a toma de Toledo, sendo por iso a nobreza galega moitas veces decisiva na Corte astur-leonesa, saíndo das súas filas reis tan importantes como Fernando II e Alfonso IX de León que están enterrados na xustamente reivindicada Capela Real de Catedral de Santiago de Compostela. Estamos dacordo, polo tanto, en que a vella historiografía española, tradicionalmente insensible á unha identidade galega que estaba na Alta Idade Media no seu berce nacional, descoñece o peso social e político, ademáis de relixioso e cultural, de Galicia na Coroa cristiá-occidental. De aí a oportunidade deste libro ó reinvindicar a Alfonso VI e Alfonso VII de León e Castela, ou Fernando II e Alfonso IX de León, galegos coma nós, poderíamos dicir. Heterodoxa lectura galeguista do noso pasado medieval que tanto louva o carácter imperial dos reis galaicos-leoneses (p. 144) na súa expansión cara o Sur (pp. 165-166) a conta da España islámica (Al-Andalus), como a enorme capacidade política dunha aristocracia galega que “governou tanto en Castela e Galiza como en Portugal” (p. 250), proba evidente, todo hai que dicilo, dunha temperá desgaleguización da nosa aristocracia.

Así e todo Camilo pasa por riba du feito histórico esencial: os centros do poder político das monarquías noroccidentais de influencia galega sempre estiveron fóra da Galicia nacional, daquela en formación, pola estratexía dunha nobreza galega que ía onde estaba o poder sen loitar pola centralidade política da antiga Galicia lucense, o que resultaba por suposto cada vez máis difícil segundo a Corte, e a iniciativa militar contra Al-Ándalus, vanse desplazando cara o sur e o centro. Os reis galegos mandaban deste xeito en León e Toledo mentres a súa Galicia nativa ficaba obxectivamente periférica ata ser sustituída finalmente pola hexemónica Castela, proceso de castelanización que comeza no século XII e que Camilo estudia, a través do discurso historiográfico castelanista e neogoticista, sen decatarse das consecuencias a medio prazo da acción dunha nobreza medieval galega que, logo da separación de Portugal, vai detrás dun poder real cada vez máis lonxano, que logo se volve hostil, optando por dispoñer a corto prazo, con grande éxito, a maior influencia posible na Cortes de Oviedo, León ou Toledo, máis que construiren un reino ampliado de Galicia coa súa capital en Santiago de Compostela, o que se cadra non houbera evitado a integración de Galicia “nunha dinastía e nun estado dominado por outras terras e por outra língua” (p. 190), pero o caso é que tampouco o intentaron, a diferencia de Portugal e Castela, aínda que temos para nós que moitos galegos daquel entón tampouco o sentiron demasiado, por mor dos beneficios que supuso para Galicia estar perto da Corte.

En resumo, reivindiquemos no que corresponda a galeguidade dos reis e reinados de Asturias, León e Castela, desde 718 ata 1230, pero tendo ben claro o cortesanismo político asturiano, leonés e castelán, dunha parte importante dos señores feudais de Galicia, que axuda a entender o auxe político, relixioso e cultural, da Galicia medieval, pero tamén condiciona a castelanización futura da aristocracia laica e eclesiástica galega, a diferencia dos grupos e clases sociais que pularon pola Santa Irmandade do Reino de Galicia en 1467-1469, que ficaron en Galicia nas épocas moderna e contemporánea salvagardando o uso cotidián da língua e a identidade galega ata o Rexurdimento.

Aínda recoñecendo a necesidade da proposta rompedora dun reino de Gallaecia tan vasto cara a promover o debate historiográfico e político sobre a Idade Media galega, rehabilitando, no que sexa pertinente, á nobreza non independentista, cómpre atemperarla mellor en relación coa realidade e á documentación históricas realmente existentes, para eludir unha fácil descalificación desta tese tan interesante e audaz desde posicións academicistas ou radical-nacionalistas.

É certo que fontes musulmanas identifican como galegos a todos os cruzados que viñan do noroeste peninsular. Na crónica árabe citada chámase a Ramiro II de León “rei dos galegos” (p. 152), porque galegos eran os que vivían na terra de Santiago Apostol, estandarte dos asaltantes que baixaban do norte e do oeste a “reconquistar” as súas terras. Este argumento documentado reforza o protagonismo de Galicia na Coroa cristiá-occidental, pero non ten forza legal, histórica ou historiográfica, para trocar unha realidade política, cultural e histórica heteroxénica composta de galegos, asturiáns, leoneses e casteláns. Da misma maneira que, salvando as distancias e esaxerando o argumento, a denominación de galegos atribuida hoxe en América Latina a todos os emigrantes españois non converte automaticamente ó Estado español nun Estado galego.

O termo Gallaecia que utiliza Camilo nace coa dominación romana pero desaparece na documentación posterior. É sabido que no latín medieval Gallaecia evoluciona como Gallecia, Galletia, Gallecie, Galletie, Gallezia, Galliza..., ata chegar a Galicia e Galiza. O galego Alfonso VII, por exemplo, asina privilexios reais como “imperatore Adefonso imperante en Toleto, Legione, Cesaraugusta, Naiara, Castella, Galletia”, de xeito que pode resultar confuso, mesmo anacrónico, utilizar a denominación latina pre-medieval de Galicia para o conxunto do Imperio de Toledo cando tanto o dereito consuetudinario coma o dereito escrito denomina Gallaecia (é dicir, Gallecia no latín vulgar), ó antecedente da Galicia actual non á que fora circunscripción administrativa romana o logo reino suevo. Sería, polo tanto, máis intelixente, axeitado ás fontes e a mentalidade da época, nomear ó reino do noroeste peninsular como reino de Galicia-Asturias e, sobre todo, como reino de Galicia-León como se fai nalgún outro lugar do libro: “Portugal e Galiza-León, os dous reinos galegos” (p. 236). Desta maneira matamos dous páxaros dun tiro: reivindícase, no que corresponda que é moito, a autoría galega nestes reinados, e reflexase moito mellor a realidade institucional e política, social e cultural, daquel momento, na procura desde terreo común do que falábamos antes entre historiográfica galega e historiografía galeguista, entre historiográfia galega e unha nova historiografía española e portuguesa maís comprensiva co carácter plurinacional da historia común española e penínsular. Senon se fai así podería dicirse (con razón só en parte, pero os matices polo regular desaparecen nos debates) que se está inventando de novo a historia, que se quer fabricar un novo mito nacionalista que supla ós mitos decimonónicos sobre la historia de Galicia moitos deles hoxe descreditados académicamente e desfasados políticamente.

Dúas estratexias galegas

Cando no libro se di que os reis galegos de Galicia-León, Fernando II e Alfonso IX, puideron “darlle continuidade a un reino independente” (p. 242) galego, tal como viña de facer Portugal (e Castela), non se explica porque non o fixeron: coidamos que en realidade non querían porque a súa estratexia era outra que lles deu, ademáis, grandes beneficios. Desde os suevos ata os Reis Católicos a clase dirixente galega estivo dividida, as veces militarmente, entre os que querían un reino propio (posibilidade histórica que desaparece no século XIII) e os que buscaban usufructuar desde o reino de Galicia como plataforma o poder monárquico que mandaba sobre Galicia. Dúas estratexías diferentes, e lexítimas, para alcanzar o poder político con logros históricos para ámbalas dúas, non só para a clase feudal senón tamén, nalgunhas ocasións, para o conxunto de Galicia. Na tradición historiográfica galeguista non se entendeu así, en positivo, a función da nobreza galega ata o libro de Camilo que retoma ideas xa expresadas por Emilio González López e outros. Vexamos o caso paradigmático de Xelmírez e o emperador Alfonso VII.

En 1111 é proclamado rei de Galicia, na Catedral de Santiago, o galego Alfonso Raimúndez, fillo de dona Urraca e o conde Raimundo de Borgoña, a fin de impedir que o rei de Aragón, Alfonso I o Batallador, se fixera coa Coroa castelano-leonesa, pero tamén reivindicando un reino histórico sen rei de seu. Todo por iniciativa da nobreza laica e eclesiástica de Galicia, dirixidos polo conde de Trava e por Xelmírez, que logran posteriormente facer do rei Alfonso Raimundez de Galicia o rei Alfonso VII de León, cidade onde será coroado unha vez apartado o aragonés e morta a súa nai a raiña Urraca. Por esta “traición a Galicia” Castelao dixo do primeiro arcebispo compostelán: “Os galegos admiramos o talento caciquil de Xelmírez, pero non estamos tristes por iñorarnos a data da súa morte e a sepultura en que xace, porque traicionou os nosos anceios e desviou as nosas enerxías, creando un Emperador para Toledo en vez de formar un Rei para Compostela” (“Sempre en Galiza”, Madrid, 1977, p. 277). Nin Pedro Froilaz de Trava nin Diego Xelmírez nin Alfonso Raimúndez tiñán de seguro daquela a idea de ter “traicionado” ó reino de Galicia por asumir o rei galego as atribucións xurisdiccionais más amplias, desexadas por toda a nobreza peninsular, da Coroa de León, que cinguía asimesmo Galicia e Castela, todo o contrario, e así o vían con toda probabilidade os galegos informados da época (enfrontados a súa aristocracia eclesiástica e laica por outros motivos, como na revolta de Compostela contra Xelmírez en 1117 e 1136), e así o recolle agora Camilo Nogueira (pp. 173, 190, 195, 212). Temos para nós que se descubrise a sepultura de Xelmírez, que segundo López Ferreiro está no claustro compostelán, perto do tesouro catedralicio (“Historia de la Iglesia de Santiago”, tomo IV, p. 219), os galegos de hoxe lle dariamos tanto mérito como ós emperadores galegos-leoneses da Capela Real. Aínda sabendo que Alfonso VII, apoiado por Xelmírez, fixo posible o reino independente de Castela cando reparteu en vida o seu imperio dando ó seu fillo Fernando o reino de Galicia-León e o seu primoxénico Sancho o reino de Castela. Aínda sabendo que no reinado do neto de Alfonso Raimúndez, Alfonso VIII, principia a elaboración dunha historia de España que inventa retrospectivamente o papel de Castela e esquence o papel de Galicia (pp. 234-235).

En suma, dúas estratexias galegas victoriosas nas décadas centrais do século XII con resultados diversos a longo prazo. Alfonso Raimúndez se fai desde a Galicia lucense co trono de Castela-León, ó tempo que o seu curmán Alfonso Enríquez transforma a parte sureña de Galicia, o antigo centro do reino suevo de Galicia, no novo reino de Portugal, en representación dunha nobreza galega maís independente das Cortes de Asturias, León e finalmente Castela, que non deixa de manifestarse posteriormente apoiando a Portugal nas guerras civís pola Coroa de Castela.

Galicia con Portugal

Na guerra civil peninsular con ramificacións europeas iniciada en 1366, a linaxe dos Castro acudiu en axuda de Pedro I de Castela, que tiña asimismo apoio nas cidades galegas, contra o futuro rei Enrique II. Logo do asasinato de Pedro o Cruel, o rei Fernando de Portugal, con vistas á unión das dúas Coroas peninsulares, facendo causa común cos nobres galegos petristas moi relacionados con Portugal, intervén en Galicia contra Enrique o Trastámara, quen vence coas armas ó rei Fernando repetidas veces chegando a ocupar Lisboa por dous meses. Esta converxencia de Portugal cun sector da nobreza galega volve a se producir na guerra 1475-1479 pola Coroa de Castela -moi ambicionada pola nobreza ibérica e europea- entre Isabel a Católica e Xoana a Beltraneja, que casara con Alfonso V de Portugal. O bando pro-portugués en Galicia, dirixido por Pedro Álvarez de Soutomaior, era menos influínte en Galicia que o liderado facía cen anos por Fernando de Castro, pero tiña relacións máis estreitas con Portugal e a súa Corte, onde Pedro Madruga era Conde de Camiña (dicía ser ademáis Vizconde de Tui e Mariscal de Baiona). Alfonso V Portugal resultou igualmente derrotado por Castela.

¿Como afectan a Galicia estas derrotas do bando nobiliar portuguesista do tardofeudalismo galego?

A finais da Idade Media a tendencia europea dominante levaba á unificación de reinos e Coroas cara a un grande Estado na península ibérica, unha vez que os mouros foran prácticamente expulsados polos reis cristiáns. Xa pasara logo o momento da creación dun reino independente galego, posibilidade que foi real nos séculos XI e XII, cando o sistema feudal e as nacionalidades, cidades e rexións, que xurdiron del estaban en proceso constituínte. De feito ninguén o reinvindica, nin tan siquera nos feitos, na Baixa Idade Media. A opción histórica que existíu verdadeiramente, nos séculos XIV e XV, non era con todo menos interesante para a nacionalidade galega, como ben se expón no libro, aínda que o autor iguale Galicia con Portugal, o que era moi certo no tocante ó idioma pero non políticamente. No caso de que Portugal gañara a guerra pola Coroa de Castela, podía ser en efecto históricamente factible un “Estado que se estendese por toda a península, contando o tronco galaico-portugués cun papel básico territorial, político e cultural” (p. 252). Se o grande Estado peninsular que demandaban os tempos resultase da fusión de Portugal e Castela en lugar de Castela e Aragón, a situación de Galicia sería daquela ben distinta, especialmente respecto dos nosos idioma e cultura, posto que o galego-portugués (naquel entón unha soa língua) tiña todas as papeletas para ser língua oficial no novo Estado, o que non é pouco, aínda que temos dúbidas do que acontecería con Galicia nos planos social e político.

¿O Estado portugués-castelán acabaría sendo menos centralista que o Estado castelán-aragonés? Probablemente, non, seguiría de seguro o camió dos demáis Estados absolutistas. Temos ademáis o dato relevante da posición claramente anexionista do reino de Portugal cara o reino de Galicia nas citadas guerras sucesorias, que se reflexou nas fontes históricas e na historiografía portuguesa. Dise na “Historia de Portugal” de Veríssimo Serrâo: “Em vez de atacar Castela, preferiu o monarca [Don Fernando] em Junho de 1369 investir contra a Galiza, por terra e por mar, com o desejo de aumentar o seu domínio territorial ao norte do Minho” (tomo I, p. 285). Na guerra de Pedro Madruga por cambiar o trono castelán temos o testimuño directo de Alfonso V quen, en 1476, tenta obter dos Reis Católicos, nunhas negociacións cara á paz, a absorción política de Galicia en nome dos dereitos sucesorios da súa muller Xoana, filla de Enrique IV, sobre os “Regnos de Castella, lhe soltassem livremente -demandaba o monarca portugués- algua parte do senhorio della, e que esta seria ho regno de Galiza com todos os seu termos” (cita dun libro meu recollida asimesmo por Camilo, p. 291).

É dicir que, vista a desequilibrada relación de poder entre o tricentenario reino de Portugal e un reino de Galicia moito máis antigo pero históricamente sen poder de seu, visto o imperialismo portugués e vista a previsible tendencia centralista dun hipotético Estado portugués-castelán, a situación subalterna da Galicia moderna e contemporánea daría lugar sen dúbida a un problema rexional pero non a un problema nacional, o cal -insistimos- non é pouco.

Historiografía española e diversidade nacional

Camilo Nogueira arremete no libro contra a ideoloxía oficial, esencialista, castelanista, da historiografía española, encarnada en Menéndez Pidal, e en menor medida ataca tamén á historiografía oficial portuguesa, en ámbolos dous casos por disminuiren ou descoñeceren a papel de Galicia na historia medieval peninsular. Asemade o autor cita en positivo ós historiadores galegos de onte e de hoxe. Unha estratexia historiográfica intelixente quitando a identificación, a todas luces excesiva e ineficaz para os seus obxectivos, que se fai entre historiografía e historiografía oficial, tanto no caso español como no caso portugués.

A crítica que se fai en “O reino de Gallaecia” ó castelanismo do vello medievalismo español seméllanos correcta, e máis hoxe que volve o interese -político e historiográfico- por unha historia de España outravolta centrada nos “grandes homes”, sobre todo reis, e non sempre acomodada a plurinacionalidade xa recoñecida pola Constitución de 1978.

Realmente a historia de Galicia, que naceu dunha intencionalidade política provincialista e rexionalista, non o esquenzamos, empezou a facerse seriamente no século XIX porque os libros de historia de España non falaban dos feitos históricos da Galicia, ou se falaba pouco e mal. Poden pensar algúns que a orientación nacionalista de Camilo o leva a confrontarse aprioristicamente coan toda a historiografía española, utilizada a miudo no libro como sinónimo de historiografía oficial, esencialista, castelanista, pero o problema historiográfico que se plantea en “O reino de Gallaecia” vai alén das ideoloxías: calqueira historiador que investigue sobre Galicia e queira integrar as súas hipóteses e conclusións no cadro da historiografía española (o que non sempre se fai, todo hai que dicilo) vaise atopar con evidentes prexuizos castelanistas, centralistas, españolistas. ¿No é xusto por amor á verdade histórica e por honradez intelectual reaccionar críticamente? Temos o caso do historiador liberal, non nacionalista, Emilio González López, que cando descubre a galeguidade do reino de León no tempo de Fernando II, vese na obriga de criticar de contado “a percepción dos historiadores españoles, máis dados a repetir os lugares comúns recibidos tradicionalmente, que a examinar os feitos históricos con interés e coidado” (“Grandeza de decadencia do Reino de Galicia”, 1978, p. 252). Neste sentido queda moito por revisar e o libro de Camilo contribue abrindo un importante debate, que non terá continuidade se se demoniza á historiografía española, da que forma parte a historiografía galega, ou se desde a banda académica se silencia esta aportación historiográfica crítica por prexuicios políticos.

É inexacto dicir, coidamos nós, que a “historiografía española sigue dominada polo pensamento de Menéndez Pidal e os seus epígonos sobre o ser español” (p. 10). Está xa estudiado por parte da historiografía española como o imperialismo castelanista do coruñés Ramón Menéndez Pidal, a partir de “La España del Cid” (1929), serve de base para a formulación da historiografía fascista nos anos 40 e 50 (Gonzalo Pasamar, “Historiografia e ideología en la postguerra española. La ruptura de la tradición liberal”, Zaragoza, 1991, pp. 313-315). Sendo así superado este enfoque esencialista nos manuais de historia de España dos anos 60 e 70 animados por Vicens Vives, Pierre Vilar, Miguel Artola, Manuel Tuñon de Lara... De xeito que o historiador da literatura Diego Catalán Menéndez-Pidal, no prólogo “Los españoles en la historia” (1991) de Ramón Menéndez Pidal, ¿non pon así mesmo en evidencia a ideoloxía castelanista deste con argumentos que sirven a Camilo, xustamente, para facer a crítica galeguista de propio Menéndez Pidal? (pp. 296-302).

A transición historiográfica nas universidades é anterior á transición política xeral e xera un novo xeito de escribir a historia en España, baseado no estudio da sociedad e da economía, salientando o protagonismo colectivo sobre o protagonismo individual, a xente común sobre os persoeiros, os reis e os homes de Estado, a mentalidade social sobre a cultura libresca... Nova historia promovida pola escola dos Annales, o marxismo e o neopositivismo, que concentrou ademáis os esforzos da investigación en ámbitos locais, rexionais e nacionais (Galicia, Euskadi e Cataluña), marxinando claramente no eido académico ós enfoques típicos da historiografía franquista, e incluso ós temas propios da historiografía liberal (non menos tradicional metodolóxicamente): historia política, historia acontecimental, biografía, historia de España. En Portugal a nova historia de Mattoso, autor que sirve de apoio a Camilo, reflexa tamén este cambio que tivo un alcance mundial.

Descoñecer a evolución da historiografía española nos últimos 30 anos é tirar pedras contra o propio tellado. Se queremos reinvindicar a historia de Galicia nas historiografías peninsulares non debemos metelas no mesmo saco. De ter os novos historiadores españoles dos anos 70 e 80 un prexuízo non sería contra “á diversidade das nacións peninsulares” (p. 10) senon máis ben contra da idea histórica e política dunha España nacional. Claro que a mediados dos años 90 iniciouse un retorno, dentro e fóra das nosas universidades, á historia política, á historia acontecimental, á biografía, á historia de España, regresión que está xerando certo debate historiográfico e político que coidamos non debería retrotraernos á “La España del Cid”, salvo que o Estado español e as súas universidades involucionaran á situación ideolóxica, historiográfica e política da posguerra, o que por suposto non vai suceder.

Camilo crítica acertadamente ós que identifican ou poden identificar “unívoca e negativamente o carácter nacional coa solución política independentista” (p. 95), o que se corresponde coa súa executoria política. A nosa pregunta é: ¿non deberíamos dicir o mesmo no terreo cultural e historiográfico? Si desde Galicia queremos coadxuvar a unha historiografía española e peninsular común e diversa que tome en consideración suxeitos históricos nacionais, rexionais e locais, ¿non habería que aliarse cos historiadores de Castela-León e de Portugal, de Cataluña e de Madrid, que pensan igual que nós, que o pasado ten que server para comprendermos críticamente o presente e construirmos un futuro máis plurinacional e plurirexional? Obxectivo que se dificulta enormemente se se cae na confusión, conscente ou inconscente, das actuais historiografías española e portuguesa coas historiografías españolista e portuguesista das épocas de Franco e Salazar, sobre todo agora que os prexuicios esencialistas volven polos seus foros. Sobre a base dunha historia común e diversa, cómpre animar ó necesario debate historiográfico, dado que a tendencia político-historiográfica de cadaquén -incluidos os historiadores- é defender a historia propia en detrimento doutros: galegos, asturiáns, leoneses, casteláns, portugueses... As obvias resistencias doutras historiográficas nacionais e rexionais a recoñecer, concretamente, o lugar sobranceiro da Galicia medieval esixen por conseguinte, se se quer ser convincentes, afinar nos datos xustificativos e nas nominacións propostas, cara o obxectivo compartido duna historia peninsular que recoñeza no pasado cando menos a diversidade nacional e rexional plasmada no título VIII na Constitución española de 1978, que recoñece o carácter histórico nacional de Galicia, Euskadi e Cataluña, e que combata consecuentemente o regreso das historiográfías máis tradicionais tanto no terreo académico como político.

¿Como escribirmos a historia?

Deixo para o final desta longa recensión -o tema o merece- o que máis pode sosprender o historiador que se achegue a este libro: o seu enfoque metodolóxico e historiográfico tan clásico, é dicir, unha historia político-institucional e de grandes protagonistas individuais, principalmente nobres e reis. Xunto coa a historia social, da econoía e das mentalidades colectivas, falta pois no libro “Memoria da nación” a xente, os protagonistas populares que fixeron -e seguen a facer- a historia de Galicia traballando, revoltándose, influíndo, de maneiras a miúdo invisibles pero decisivas, na evolución da sociedade, da economía, da conciencia, da política. Estamos certos de que non é por ignorancia do autor esta ausencia da historia non política, da historia colectiva. Ocurrénseme tres motivos para tentar comprender esta falla:

1) Para cuestionar a historiografía castelanista de Menéndez Pidal escóllese o mesmo terreo político-institucional. Tería a súa lóxica, pero é unha lóxica infernal: unha verdadeira trampa historiográfica. No eido xurídico-institucional, o reino sen poder de seu da Galicia medieval, non fai máis que amosar a súa febleza respecto dos reinos veciños, de quenes ademáis dependeu políticamente case sempre Galicia por moito que os reis foran galegos. A galeguidade dos “grandes nomes” da nobreza galega que foron reis, fóra da Galicia que empezaba a falar galego, non abonda para persuadir a quen teña unha mentalidade historiográfica tradicional logo xuridicista -lembrar que escollimos este campo para o debate- da potencia de Galicia, e menos aínda se cambiamos o nome -legal- dos reinos de Asturias, León e Castela, pola vella denominación provincial romana.

So facendo entrar na Historia ó conxunto dos galegos podemos contrarrestarmos o peso das institucións e da política nobiliarias, ó tempo que faise doada unha explicación máis profunda da historia política. O que require enfoques mexturados de historia social, económica, cultural e mental, que dean conta dos dous procesos históricos máis importantes que teñen lugar en Galicia entrementres a súa nobreza fai política, gaña e perde poder, batallas e terras: a) a constitución nacional de Galicia, que será o que quede cando a nobreza fuxa de Galicia; b) a formación e crise dun réxime feudal con caracteristicas ben propias. Un e outro proceso, que hai que entender entrelazadamente, aportarán elementos capitais para comprender a paradoxal evolución histórica da Galicia medieval, que é imposible dilucidar prestando soamente atención á política, á xenealoxía, ás institucións ou ó dereito, nun tempo da meirande fragmentación da soberania política, moi distinto á época contemporánea.

2) A dificultade existente para combinar enfoques económicos, sociais, políticos, culturais, mentais, máis aínda nun ensaio que depende da bibliografía publicada. De modo que a pelota volve ó campo estrictamente académico, a nosa crítica volvese así autocritica. Os novos historiadores progresaron dos anos 70 e 80 da historia política á historia económico-social e logo á historia das mentalidades, pero tratando os diferentes eidos ailladamente, sen conectar polo tanto os diversos niveis da realidade histórica, esnaquizando en suma ós suxeitos colectivos da historia. Emporiso estamos agora a debatir un novo paradigama historiográfico que faga posible estas aproximacións globais, indispensables para comprendermos o nacemento e desenvolvimento dun fenómeno tan complexo como é o nacemento dunha nación.