A revolta irmandiña en Noia, Muros e Outes*
As descricións de Noia nos
séculos XVI e XVII falan de crecemento demográfico, “deleitoso puerto”, “fértil pesca”, potentes gremios, comercio en alza
e casas fidalgas[1];
pero na Baixa Idade Media a situación é ben distinta, segundo lle conta, o 14
de xullo de 1320 ó rei Afonso XI, frei Berenguel, o seu capelán maior e
chanceler, arcebispo compostelán: “los
de la villa de Noya eran muy pobres et muy astragados por raçon de cavalleros et de otros homes poderosossos que lles
fazen mal por raçon de que
dicha villa non es çercada,
et que me pedia... que lles quitasse
por algun tiempo de pecho
porque se podiesse çercar
la dicha villa”[2].
O arcebispo Berenguel de Landoira premia, deste xeito,
ós veciños de Noia que o viñan apoiando
fronte a rebelión armada do concello de Santiago e cabaleiros do arcebispado. Noia,
vila arcebispal dende 1168[3],
lugar preferente de entrada por mar dos peregrinos a Santiago, convertérase xa en
1319 no refuxio alternativo do prelado compostelán[4], cando logra fuxir do asedio da
catedral. Ó ano seguinte responde
positivamente El-Rei á demanda arcebispal da exención
do pago de impostos, “que a min ovieren a dar cada anno”, por un período
de seis anos, para que “los metan en çercar la dicha villa”[5].
A muralla de Noia estará rematada, salvo que houbera retardo, cara ó ano de 1326[6].
Torres e murallas
Da muralla noiesa
de Don Berenguel fala no preito Tabera-Fonseca, o 15 de marzo de 1527, Pedro Lorenzo de Sarnón[7], veciño de Noia, cando é “preguntado
si las villas de Noia y de Muros tienen fuerças”, respondendo[8] que “la
dicha villa de Noia es çercada
de muro de piedra e que tiene una tore dentro de la
villa con su çerca alderredor
que se dize el Tapal de Noia”[9], que “es cobierto
para se bibir en el e morar el arçobispo”.
Aínda que, por veces, servía de prisión, tumba e
lugar de execución: na
primeira metade do século XIV, Roi Soga Mariño de Lobeira foi “preso y degollado en la villa de Noya” por ser “desobediente al rey”[10]; en 1367, morre subitamente no Tapal, o arcebispo Alonso Sánchez de Moscoso[11];
en 1465, Bernaldo Eans de Moscoso prendeu “ao
arcebispo de Santiago don Afonso de Fonseca ena villa de Noya, et o tevo preso dous anos, pouquo mais...”[12].
A
principios do século XVI, o Tapal cumpría aínda circunstancialmente
unha función señorial residencial[13],
vivindo alí de seguido por motivos xurisdiccionais
(e económicos[14]) o alguacil do arcebispo[15],
xa que non un alcaide[16],
cuxa existencia non se acredita cando, en 1524, Fonseca, o arcebispo saínte, entrega o castelo
intramuros de Noia a Tabera,
o arcebispo entrante, coa súa lista de armas[17].
Por moito que siga en pe –ata o século XIX[18]-
a muralla interior que arreda o conxunto arcebispal fortificado do resto da
cidade[19],
o papel militar do Tapal para o control interior da
vila, e aínda para a súa defensa exterior, semella tense desprazado, nos tempos
post-irmandiños, cara a torre que Diego de Muros,
dono de Noia en alianza co conde de Altamira, ordena
edificar -entre 1474 e 1476- na porta de muralla[20].
Pero
sigamos coas respostas de Pedro Lorenzo de Sarnón: “y
que la villa de Muros es una villa
de las mejor çercadas que ay en todo el arçobispado de
Santiago”[21]. Xa podía dicilo, dita
muralla estaba (re)feita recentemente. O arcebispo Fonseca-fillo,
que nomeara xustamente a esta testemuña para o preito co arcebispo Tabera, mandara facer outra cerca con boa pedra cara 1520[22],
en premio tamén polo apoio recibido da vila de Muros[23] en 1511[24],
cando, ó pouco de ter chegado a Galicia, resulta prendido e desterrado de Compostela
pola Audiencia de Galicia, que intercedía así a prol do Conde de Altamira, Rodrigo Osorio de Moscoso, pertigueiro
da Terra de Santiago, en loita co arcebispo polo control do arcebispado[25].
Dise que a vila de Muros non tiña máis cunha “simple cerca”[26]
para se protexer, pero documentación recentemente publicada do “Tumbo de la Luminaria de San Pedro e Santa María de la villa de Muros”[27]
amosa repetidamente, entre 1384 (primeiro ano do Tombo) e
Da
época medieval descubríronse, no século
XX, restos da primeira muralla onda igrexa
de Santa María do Campo[30], xunto cunha moeda de Afonso IV, que
reinou en Aragón nos anos 1327-1336[31],
o que permítenos establecer a construcción das “muro do concello” de Muros como
sistema defensivo na segunda ou terceira década do século XIV, máis ou menos igual
que a súa vila xemela de Noia, ambas se fortifican[32]
cando entramos xustamente na virulenta Baixa Idade Media. A Torre de Muros que,
xunto co Tapal de Noia, aparece na documentación baixomedieval
compostelá[33] foi construída, por
tanto, despois de entrar Muros en 1299 -131 anos despois de Noia- na órbita arcebispal[34], estaba así mesmo situada -segundo o
preito Tabera-Fonseca- “en la misma
çerca”, tiña “dos almenas”
e era tamén coñecida como a “torre de los presos”[35].
Desde esta Torre de Muros os alcaides-xuíces nomeados
polos arcebispos composteláns viñan dominando a vila co seu alfoz, fundamental –mentres
nos se constrúe o castelo de Outes[36]-
para o control da ría de Muros-Noia, Xallas e
Fisterra[37].
Dúas
características diferencian, así e todo, as orixes medievais das vilas de Muros
e Noia: (1) a Poboa de Muro era de El-Rei[38]
cando Noia pertencía ó arcebispo de Santiago, o que permitiu os reis de León e
Castela, ó longo do século XIII[39],
una influencia importante na ría de Muros -mediatizada polos primeiros Mariños[40]- que viña sendo a entrada por mar á cidade de Compostela,
en disputa así mesmo naquel entón entre a Catedral e a Coroa; (2) a grande extensión
do alfoz rural de Muros[41],
que ademais das parroquias rurais actualmente no concello de Muros (Abelleira,
Esteiro, Sestaio e Torea), abranguía
catro máis que séculos despois constituíron o concello de Outes (Sabardes, Roo, Entíns e Tarás)[42],
no medio das cales o arcebispo de Santiago terminou por edificar o castelo roqueiro
de Outes, que daría lugar a capital do municipio.
Hai
que dicir que as torres arcebispais de Noia e Muros no foron afectadas polo
vendaval irmandiño (a diferencia das torres de Santiago, Pontevedra e Padrón), constando
a principios do século XVI, no preito Tabera-Fonseca,
como máis o menos activas e habitadas, se acaso con estragos nos sobrados, corredores
ou amenas[43]. Con frecuencia a revolución
irmandiña contra as fortalezas fai excepción das torres urbanas, e máis aínda
coas murallas dos concellos[44], calquera que fora a súa teórica xurisdicción,
posto que constituían as únicas defensas de pedra da Santa Irmandade do Reino
de Galicia, demandada e organizada en boa medida por e desde as cidades[45], cuxa acción estaba orientada antes
que nada contra fortalezas rurais, como o castelo de Outes, innecesaria –confesa
60 anos despois con certa retranca Pedro Siso, rexedor de Santiago- “teniendo tan çerca las villas de Noia y Muros, y estando en medio de ellas”[46].
Si
algo teñen en común os veciños de Noia e Muros, e os campesiños dos seus
alfoces (incluídas as parroquias rurais do que será contemporaneamente Outes),
é unha tradición rebelde -“gente belicosa”, dirá o
cardeal Jerómino del Hoyo[47]-
influída pola proximidade -e a miúdo irmandade- con Santiago de Compostela, vía
de entrada en Galicia dos movementos comunais europeos, a partir do século XII.
Fraternidade interurbana na Terra de Santiago intensificada pola refeudalización
de Galicia logo da victoria trastamarista en 1369[48],
que agravou así mesmo as loitas intestinas[49]
entre os grandes e pequenos señores laicos e eclesiásticos, cabaleiros e
arcebispos, polas xurisdiccións rurais e urbanas da Terra de Santiago, focalizadas
dende mediados do século XV entre os Fonseca e os Moscoso. Guerra interseñorial que as cidades arcebispais utilizaron á súa
comenencia apoiando e apoiándose alternativamente nuns ou noutros, segundo a
conxuntura, excepto nos anos 1467, 1468 e 1469 que tiveron oportunidade, e azos,
de ir contra ámbolos dous bandos nobiliarios, e gañar.
As
cidades amuralladas serviron, no derradeiro tercio do século XIV, para frear,
na costa occidental da Terra de Santiago, as apetencias da alta nobreza galega
e portuguesa. En 1383, as murallas de Noia resisten o cerco do Conde de Trastámara, Pedro Enríquez de
Castro, se ben tiveron que pagar un rescate para que lles fora levantado o
asedio. O ataque foi consecuencia de terse oposto Noia, xunto co cabido
catedralicio e outros lugares do arcebispado, ós agravios e novos tributos
condais, en “nome” do arcebispo de Santiago, Juan
García Manrique, que emitiu finalmente unha sentencia
privando, logo de catro anos de abusos, a Pedro Enríquez
de Castro, do cargo de Pertigueiro Maior[50]
da Igrexa de Santiago que utilizaba, obviamente, no seu propio interese e con moi
malos modos[51]. O problema era tamén político:
don Pedro era o maior defensor en Galicia da causa portuguesa, e García Manrique, acabado
de incorporar á Mitra de Compostela, o maior defensor en Galicia da causa do
rei de Castela[52]. As murallas de Muros tamén
soportarán seis anos despois, dixemos antes, as consecuencias da guerra con
Portugal. A xente armada de João I, Mestre de Avis, asalta a vila, cara 1389[53],
segundo foi reflectido nunha fonte popular algo posterior: “por las guerras et gentes de Portugal que... quemaron
la mayor parte del dicho arrabal”[54].
A militancia anti-portuguesa do arcebispo de Santiago
trouxo estes problemas a vilas de Muros e Noia, que desta vez se aliñaron co
seu señor, por se mellor defender e tamén porque viña sendo socialmente menos
soportable o seu antagonista Pedro Enríquez de
Castro. Toma de partido que o arcebispo Manrique non
sabe agradecer cando, en 1390, nos escusa do cobro de pedidos ós dependentes do
cabido (e menos ós seu propios vasalos, deducimos) que defenderon ó arcebispado
e ó rei de Castela fronte ó Mestre de Avis[55].
En
1428, o arcebispo Lope de Mendoza favorece unha
demanda da oligarquía municipal de Noia contra a xente do arrabalde, determinando
-entre outros temas- que se faga de alí en diante un “concello pechado”,
formando polo xuíz (arcebispal) máis o alcalde,
xurados, procurador e homes bos (representantes veciñais), evitando que
entrasen nas reunións “pescadores, carpinteros y otras personas, que decían con malas maneras lo que
les placía, é impedían el que se pudiesen
tomar los acuerdos necesarios y oportunos”[56].
O feito que de que esta carta-orde tivese que ser
confirmada en 1437 e aínda un século despois, en 1522, indica que o “concello
aberto” medieval, asembleario, debeu seguir sendo unha práctica habitual[57],
que os cargos do concello vían a cotío como unha ameaza na Baixa Idade Media[58].
Conflictividade urbana latente entre a oligarquía local e a maioría do común, típica
da cidade medieval desenvolvida que polo regular desaparece naqueles intres
históricos en que a oligarquía urbana opta –as veces pulados desde embaixo- pola
confrontación co poder señorial, pero
non completamente.
En
plena revolta irmandiña, o 31 de setembro de 1467, unha ordenanza da Confraría do
Santo Espírito, os vicarios (autoridades) e outros confrades vense na
necesidade de esixir ós afiliados que non vaian ás “oras que paguen por cada
vez seys branquas”[59].
Rebeldía no tempo irmandiño dos pedreiros, toneleiros e carpinteiros de Noia,
que non deixa de sorprendernos dado o probado
carácter providencialista da Santa Irmandade, se ben é certo que o “mundo ó
revés”, antixerárquico, que supoñían as actividades propias
de revolta, prestábase mal para manter calquera disciplina, mesmo no eido sociorrelixioso.
Así
como o protagonismo da burguesía, e asimilados
urbanos, nos feitos irmandiños, e acontecementos posteriores, ten antes que
nada un carácter político, como se verá nas sutilezas dos cobrados de 1469 ou na
oportuna adaptación alternativa posirmandiña ós Fonseca
e ós Moscoso, o protagonismo da xente común é nomeadamente
social. As rebeldías previas a grande revolta do pobo miúdo, contra as
oligarquías municipais son, en consecuencia, un elemento capital para
comprendermos o estalido social, a propia xénese da revolución[60]
e o desprazamento na primavera de 1467da burguesía cara a posicións de ruptura
co poder feudal hexemónico[61].
Vexamos
outro exemplo, agora na vila de Muros[62]. En 1402, o arcebispo Juan García Manrique, que non
quixo premiar ós vasalos da Igrexa pola defensa da vila en 1389, amosa de novo
o súa identificación coa oligarquía urbana: vistas as destruccións feitas polos
portugueses chega a un acordo co concello para vender a quen máis dea a
carnicería, con fin de construír unha igrexa nova dentro da cerca medieval de
Muros. En 1404, varios veciños reclaman contra esa operación económica en nome
do “conçejo menudo”, perante
o alcalde maior do Rei no reino de Galicia, dicindo que a carnicería “era propia et comunal, para todo
el pueblo, et que aun tenia
su nonbre propio de la llamaren carniçaria vieja, la qual fue tirada del dicho
lugar por las guerras et gentes de Portugal que... quemaron la mayor parte del dicho
arrabal et... algunos carniçeros, porque estouiesen mas
seguros començaron a poner
mesas para vender carne en la calle del Rey... et el
dicho lugar era publico [et] comunn”[63]. A sentencia do representante real foi, nesta
volta, favorable ó arcebispo amigo do Rei e ó concello “pechado”, controlado
por unha minoría de mercadores e fidalgos,
permitindo a privatización da(s) carnicería(s) de Muros[64].
A
ría de Muros-Noia madura, interna e externamente, como
unidade histórico-xeográfica a fines da Idade Media[65],
intervindo ó cabo conxuntamente, tódalas clases e estamentos de ámbalas dúas
vilas e os seus alfoces, coas outras tres cidades da Terra de Santiago:
Compostela, Pontevedra e Padrón. O momento sublime é a revolución irmandiña, punto
de inflexión do tránsito dunha Galicia medieval, dominada polas fortalezas, á unha
Galicia moderna, dominada polas cidades e os pazos rurais. Dous grandes ensaios unificadores precederon,
na parte central e suroccidental de Galicia, con
poucos anos de diferencia, ó levantamento xeral de 1467: a “irmandade dos
portos” na rías de Pontevedra e Arousa cara 1451[66];
e a irmandade de Noia, Muros e Santiago
de Compostela en 1458-1459. Ambas irmandades organizáronse, separadas no tempo
e no espacio, en milicias armadas cun claro carácter antiseñorial
e antifortaleza, especialmente a irmandade das Rías
Baixas “la primera que derrocara fortalezas”[67],
aínda que a que nos interesa aquí, nove anos antes dos irmandiños sensu stricto, é a irmandade da Ría de Noia-Muros coa cidade de Santiago.
O
7 de xuño de 1458, o concello de Santiago con poder dunha irmandade anterior nas
Rías Altas (A Coruña-Betanzos), recibe ós concellos
de Noia e Muros nunha nova irmandade de vilas do arcebispado de Santiago, cuxos
Capítulos de Irmandade[68]
especifican como central a súa alianza cos cabaleiros feudatarios da Mitra
compostelá (Moscosos, Montaos, Sueiro
Gómez de Soutomaior, etc.), que se rebelaran[69]
en marzo contra o arcebispo Rodrigo de Luna por non iren á guerra de Granada[70],
ocupando a cidade de Santiago de común acordo co concello. Pontevedra e Padrón
mantivéronse, polo momento[71],
da banda do arcebispo. Entrementres á irmandade Santiago-Noia-Muros
participa cos cabaleiros “amigos” no grande cerco da Rocha Forte que durará
máis dun ano, disparándose 1500 balas de trabuco[72],
ata o pacto de Mazarelos co arcebispo do 3 de setembro de 1459[73],
onde aparecerá como testemuña xustamente un cabaleiro segundón,
chamado Pedro Osorio[74],
futuro capitán da grande irmandade. Na cal os cidadáns de Santiago, Noia e
Muros, terán o éxito[75]
que non tiveron en 1458-1459 ó lograren tomar a Rocha Forte, fortaleza invencible
ata 1467, con máis infantería e consenso popular, pero menos cabalería, pois os
nobres laicos da Terra de Santiago estarán entón entre os seus inimigos, salvo algunha
excepción[76] como Lopo Pérez de Mendoza
(ou Moscoso), último señor de Mesía, que dicta o seu testamento -morrendo pouco
despois- entre o 22 de setembro e 13 de
outubro de 1467, na mesma Compostela, perante os rexedores, cambiadores e cargos
da Santa Irmandade, Joan Martínez
Vinagre (alcalde) e Alvaro García Chantreiro
(deputado)[77].